english
WWW.DAYAK.NL
LANDSCHAPPEN EN CULTUREN - MENSEN - ONDER DRUK

in foto's en verhalen
met reisinformatie over bijzondere bestemmingen



Wij maakten onze eerste verre reis in 1981, naar China. Mao Zedong was in 1976 overleden en Deng Xiao Peng zat inmiddels stevig in het zadel. De eerste tekenen van een meer liberale economie waren zichtbaar maar Mao's geest was nog alom aanwezig. We zijn daarna nog meerdere keren teruggeweest naar China en zagen de economische en politieke veranderingen en toenemende welvaart in het oosten en zuidoosten. Maar we zagen ook hoe de oorspronkelijke bevolking in de woestijn van Xinjiang daar weinig van merkt, evenmin als andere culturele minderheden en bewoners van afgelegen gebieden. Om nog maar te zwijgen over de situatie in Tibet.
Ook elders zagen we hoe oorspronkelijke culturen en landschappen onder druk komen. Door toenemende globalisering en industrialisering worden afgelegen gebieden ontsloten maar worden zowel de natuur als de cultuur blootgesteld aan externe invloeden met soms destructieve gevolgen. Zo zagen we in 1990 hoe grote delen van het tropisch regenwoud op Borneo gekapt werden en hoe de locale Dayakbevolking langzaam zijn identiteit verliest. De westerse vraag naar tropisch hardhout was toen de voornaamste reden.
Een belangrijke recente reden voor de voortdurende kaalslag is de productie van palmolie, die wordt gewonnen uit de vrucht van een palmboom die op grote plantages in Maleisië en Indonesië en met name op Borneo wordt verbouwd. Die olie wordt onder meer gebruikt in westerse electriciteitscentrales, ter vervanging van minder duurzame en meer schadelijke grondstoffen. 		De Europese zorg om het milieu en de dwingende afspraken van het Kyoto-protocol maken dat regeringen en bedrijven de uitstoot van broeikasgassen trachten te beperken en op zoek gaan naar alternatieve brandstoffen. Energiebedrijven worden aangezet de kolen in hun centrales deels te vervangen door biomassa en palmolie lijkt de oplossing te bieden aan het westen.
Aan de andere kant van de wereld worden hierdoor de problemen echter juist vergroot. Volgens Milieudefensie verdwijnt er door het aanleggen van palmolieplantages jaarlijks 3,9 miljoen hectare tropisch regenwoud in Indonesië. De locale bevolking raakt vervolgens zijn land kwijt aan de grote bedrijven die de plantages aanleggen, waardoor de hoeveelheid landbouwgrond afneemt en er een voedseltekort dreigt. De boeren moeten het voedsel, dat ze vroeger zelf verbouwden, nu duur kopen.
Novib meldt dat ook in Afrika ontbossing een toenemend probleem vormt, ondanks de aanplant van nieuwe (commerciële) bossen, omdat het groeiende aantal plattelandsarmen steeds meer brandhout en landbouwgrond nodig heeft. De boeren verliezen echter juist landbouwgrond omdat beschermende stroomgebieden in het bos verdwijnen en overstromingen de bovenste vruchtbare laag aarde wegspoelen. De vrouwen moeten steeds verder lopen voor water en het habitat van ontelbare vogels en zoogdieren wordt vernield.

Eind 2005 voltrekt zich aan de andere kant van de wereld in het regenwoud van Brazilië een ander drama. Het Amazonegebied heeft dan te maken met de grootste droogte in ruim 40 jaar en de rivieren en meren zijn bezaaid met dode vissen. Het water raakt verontreinigd en de dorpen in het binnenland geïsoleerd. Milieuorganisatie Greenpeace meldt dat dit gebied, dat ook wel 'de longen van de aarde' wordt genoemd en waar de grootste variëteit aan leven op onze planeet te vinden is, al tientallen jaren wordt geteisterd door ontbossing. De opwarming van de aarde doet daar nog een dodelijke schep bovenop.
Ook Ladakh in de Indiase Himalaya is van oudsher een landbouwgemeenschap. Ontwikkeling heeft hier echter een afhankelijkheid van kunstmest en pesticiden gecreëerd. Bovendien is er een tendens ontstaan om producten te verbouwen voor de verkoop (vaak weinig opbrengend diervoer) ten koste van consumptiegewassen. Eten moet daardoor ook hier, net als op Borneo, duur worden gekocht of worden gesubsidieerd. Dit proces ondermijnt uiteindelijk de Ladakhi cultuur.


 De consequenties van het langzaam toenemen van de temperatuur op aarde zijn op dit moment ook waarneembaar in het poolgebied. Op onze meest recente reis naar Groenland hoorden we van de locale bevolking hoe in de afgelopen decennia het aantal muggen dramatisch is gestegen in het toendragebied buiten de bebouwde kom. Mogelijk door afname van de permafrost. Ook hoorden we dat de periode waarin er ijs ligt in de Diskobay de laatste jaren aanzienlijk korter geworden is. En wellicht is de recente aardbeving aan de westkust te verklaren door vermindering van het gewicht van het landijs. Door de afname van de hoeveel ijs rond de pool wordt bovendien het leefgebied van dieren als de ijsbeer bedreigd.
Het waren de Galapagos Eilanden, waar Charles Darwin in 1835 voet aan land zette, en waar hij de waarnemingen deed die uiteindelijk leidden naar de evolutietheorie. In zijn boek "Origin of Species' beschrijft hij hoe hij kleine verschillen waarnam tussen de vinken op de verschillende eilanden. Blijkbaar had iedere groep zich ontwikkeld afhankelijk van de levensomstandigheden op die verschillende geïsoleerde plekken. En dat zie je ook bij de leguanen en de schildpadden, en ook bij de grote cactussen. Om deze diversiteit in stand te houden zijn de Galapagos Eilanden echter inmiddels een zeer beschermd natuurgebied en probeert het Charles Darwin Research Center de reuzenschildpadden, eeuwenlang gejaagd en gegeten en vervolgens met uitsterven bedreigd, te beschermen en opnieuw uit te zetten.
Desalniettemin worden de eilanden en hun bewoners in hun bestaan bedreigd. Enerzijds is er de druk van de voortdurend toenemende toeristenindustrie en anderzijds die van het sedert 1960 sterk gestegen aantal inwoners. Daarnaast is er de druk ten gevolge van het aantal niet-inheemse dieren, dat in de loop der jaren geïmporteerd is. Sommigen zijn daar met opzet naar toe gebracht, zoals de geiten, de varkens en de katten (waarvan de geiten verreweg de meeste schade aanrichten), en anderen, zoals muizen, ratten, mieren en muskieten, zijn per ongeluk met de mensen meegelift. Gevolgen voor de biodiversiteit zijn onvermijdelijk. De VN-werelderfgoedcommissie heeft de eilandengroep nu toegevoegd aan de lijst van bedreigde natuurgebieden.

Wanneer we kijken naar het weerbericht op TV, dan zien we de samenhang van systemen over de gehele wereld. Die samenhang is er niet alleen op klimatologisch gebied, maar ook op alle andere terreinen. Een westers idee om het milieuprobleem te lijf te gaan heeft ernstige gevolgen voor de Dayaks op Borneo en legt daarmee belangrijke dilemma's bloot. De Galapagos eilanden laten ons 150 jaar na Charles Darwin nog steeds zien hoe biodiversiteit ontstaat door evolutie, maar tegelijkertijd weten we hoe elders op onze planeet verschillende dieren- en plantensoorten verdwenen zijn of met uitsterven bedreigd worden. Globalisering biedt weliswaar kansen en mogelijkheden, maar niet overal en niet voor iedereen in gelijke mate. Landschappen en culturen staan onder druk.

Ieke Vierdag
home DAYAK